UPACARA ADAT MANTU

Pernikahan utawa palakrama yaiku salah sijine prastawa sakral lan ditindakake karo mayoritas manungsa. Adat mantu iku salah sijine upacara sakral adat Jawa kang nduweni rantaman (urutan) upacara sing urut lan pakem. 

Adata wong jawa, ana sing kudu dilakoni, antarane :

Babak I (Pirembagan)

1. Congkong/utusan, wong sing diutus karo wong tuwa saka penganten kakung kanggo nengetake status calon penganten putri lan kahanan kluwarga saking calon penganten putri lan ngaanakkae rembugan karo wong tuwa calon penganten putri.
2. Salar, yaiku acara sing wis disiapake karo keluarga penganten kakaung. Acara iki isine wangsulan (jawaban) saka pandangon-pandangon saka penganten kakung nalika acara congkong.
3. Nontoni, kluwarga calon penganten kakung dhateng keluarga calon penganten putri kagem mirsani langsung calon penganten putri lan kluwarga penganten putri saged mirsani langsung calon penganten kakung. 
4. Lamaran, menawa wis nontoni banjur pihak kluwarga kakung lan putri nganakake rembugan babagan dina kang apik kanggo adicara lamaran. Lamaran yaiku nembung kantthi resmi saking sesulih (utusan) kluwarga calon penganten kakung kanggo nyuwum calon penganten putri supados pikanthuk digawa kaliyan calon penganten putra.

            Ubarampe sing diasta nalika lamaran, yaiku:

• Kalpika : kalpika (cincin) nggambarake menawi calon penganten putri wis dijiret lan wis ana sing nduwe sinaosa durung sah miturut agama lan Negara
• Alat ibadah : kagem calon penganten sing ngugemi agama islam. Ancase menehi ngeti menawa penganten kakung ugi sagd ngimami babagan agama.
• Arta : arta ab=ncase kanggo tuku ubarampe calon penganten putri nalika resepsi menika. Ananging ing jaman saiki arta kanggo numbas utawa nebus calon penganten putri.
• Sepengadek : yaiku ubrampe sing dibutuhake dening calon penganten piutri saka nduwur nganti ngisor (rambut nganti sikil).
• Patedhan : patedhan sing dimaksud yaiku patedhan tradisional sing rinaket kaya ketan, wajik, lemper,cithak,lsp. ancase supaya calon penganten isa raket nganti saklawase.
• Papaes : nggambarake kaesenengan saka calon penganten putri, supaya calon penganten putri seneng.Who-wohan : kanggo njangkepi ubarampe sing digawa karo calon penganten putra.

NOVEL BAHASA JAWA

Apa kuwi novel? Apa sampeyan wis tau maca novel? Sakdurunge mangerteni babagan novel, prelu mangerteni babagan kasusastran jawa, amarga novel kuwi kalebu salah siji perangan saka kasusastran. Apa kuwi kasusastran?

1. Pangerten Kasusastran

Kasusastran yaiku saka tembung susastra kang pikantuk wuwuhan ka + an. Tembung susastra saka tembung su + sastra, su tegese endah utawa sae, sastra tegese seratan. Dadi tembung susastra tegese seratan kang endah. Wuwuhan ka + an nggadhahi teges perkara kang ana gegayuhane karo seratan kang endah. Kassusastran iku keperang dadi 4 periode, yaiku :

• Sastra Jawa Kuna : Sastra Jawa kang ana sakdurunge ana pengaruh agama islam.
• Sastra Jawa Pertengahan : Sastra Jawa kang ana nalika jaman kerajaan Majapahit yaiku antarane wiwit abad 13 tekan abad 16. Ing jaman iki wiwit dikenalake geguritan (puisi Jawa) kang nduweni paugeran/pathokan utawi mentrum Jawa kang diarani kisung.
• Sastra Jawa Baru : Sastra Jawa kang ana nalika agama islam mlebu ing tanah jawa, yaiku saka tlatah Demak. Ing jaman iki wiwit dikenalake kasusastran kayata serat, suluk, babad. Lsp.

a.	Serat	Kasusastran Jawa kang bentuke tembang macapat lan ngemu piwulang/pitutur luhur babagan gayute manungsa. Tuladha : Serat Wedhatama, Serat Wulangreh, Serat Centhini,  Serat Nitipraja, lsp.
b.	Suluk	Kasusastrasn Jawa kang ngemu pituduh/piwulang/pitutur luhur babagan gayute manungsa lan Gusti Kang Maha Kuwasa. Tuladha : Suluk Wujil, Suluk Linglung, Suluk Malang Sungsang, lsp.
c.	Babad	Kasusastran Jawa kang ngemu crita sawijining papan utawa wong kang misuwur. Tuladha : Babad Prambanan, Babad Tanah Jawi, Babad Diponegoro, lsp.

• Sastra Jawa Modern : Sastra Jawa kang ana wiwit jaman penjajahan Jawa tekan saiki. Rikala jaman biyen, para tiyang Walanda maringi pangertosan babagan kasusastran barat kayata esai, roman, novel. Fable, legenda, lsp.

1. Esai : Seratan kang nggambarake sawijining pamanggih babagan sawijining perkawis.
2. Roman : Kasusastran kang bentuke gancaran (prosa) kang ngadhahi tema kasmaran
3. Fable : Cerita fiktif kang paragene awujud kewan
4. Legenda : Kasusastran fiktif kang ngemu crita babagan dumadine sawijining papan
5. Novel : Kasusastran fiktif kang misuwur, wujude gancaran (prosa) kang dawa.

Pangerten Novel
Novel yaiku kasusatran kang wujude gancaran (prosa) ingkang dawa, ngemu cerita kahuripan manungsa karo wong liya, lan ngegesake watak saha sipat para lakon. Uga bisa disebut menawa novel kuwi ngemu konflik sing maneka warna (kompleks), perkara sing ora bisa ngrubah nasib, mung nyritakake salah siji kahanan manungsa kang manika warna (kompleks).

Unsur-Unsur Novel
Kanggo mbanggun salah siji cerita, novel nduweni unsur-unsur kang ana sesambungane antara siji lan liyane. Unsur-unsur kang mbangun mau kaperang dadi 2 jenis, yaiku unsur intrinsic lan unsur ekstrinsik.
Unsur Intrinsik Novel

• Tema : gagasan pokok / ide pokok kang dadi undering rembug
• Alur : rerangkening utawa urutaning crita wiwit lekas nganti pungkasan.
• Paraga : wong kang nglakoni ana ing lumakune crita, saka paraga iku bisa ngerteni watak lan gagasane.
• Watak : sikap paraga ana ing njero novel (protagonis lan antagonis)
• Setiing/latar : papan,swasana dumadine crita
• Sudut pandang : posisi pangripta/penulis ing crita
• Amanat : pitutur luhur/ pesen sing arep diwenehke saka penulis kanggo sing maca. Amanat sipate migunani.

Unsur Ektrinsik Novel

• Biografi penulis lan latar belakang penulis
• Kisah ing mburi layar
• Nilai-nilai sing ana ing masyarakat (sosial, ekonomi, agama,lsp.)

Tuladha Pethilan Crita Novel

KUMANDHANGING

KATRESNAN

....................................................................

Ana sawijining nonoman jenengé R. Sukmana umuré 19 taun, murid MULO duwé kanca kenya, jenengé RA. Tien Tisno-wati putri Sala asli, putrané RB. Jayèngsubroto, pènsiyunan Wedana Bayalali. Dalemé ana Kampung Tamtaman, isih da-rahing priyayi luhur turun ningrat. Kenalé R. Sukmana karo RA. Tien Tisnowati wis lawas banget. Mauné kenalé nonoman loro mau ya mung lugu baé. Nanging lawasing lawas, sakaroné banjur padha thukul rasa katresnan. R. Sukmana tresna karo RA. Tien Tisnowati, Tien Tisnowati nimbangi katresnané. Dadi wis jumbuh loro‑loroné padha kadunungan tresna kabèh, ma-lah nganti wis padha prasetya yèn ing tembé buri padha arep urip bebarengan. R. Sukmana bungah banget atiné, duwé pa-cangan RA. Tien Tisnowati mau. Sepisan dhasar isih darahing ngaluhur, rembesing kusuma, turuning wong andara warih. Kapindhoné atèn-atèné becik lembah manah. Kaping teluné kasulistyané RA. Tien Tisnowati tanpa tandhing, pindha golèk kencana. Kaping paté sing baku padha tresnané.

Nanging kahanan kang kaya mengkono mau émané ora bisa langgeng lan kasembadan. Mbokmenawa pancèn wis gi-naris ing alam Loh Ma'ful yèn nonoman loro mau pancèn dudu jodhoné, lan kudu pepisahan jalaran saka drajaté kang ora pa-dha. RA. Tien Tisnowati darahing ngaluhur, R. Sukmana mung wong lumrah, tur anak randha pisan gèk ora duwé. Déné ce-thané mau bareng kapiyarsan déning keng ramané RA. Tien Tisnowati banget dukané lan ora marengaké yèn R. Sukmana ngarah putriné. Malah R. Sukmana nganti diancam, yèn wani-wani mlaku bebarengan, arep dipasrahaké pulisi. Pancèn kanggoné jaman samono, pulisi iku diwedèni banget, padha karo wong yèn weruh memedi. Mula R. Sukmana banjur ora wani ngaton manèh, tansah ngadoh. RA. Tien Tisnowati dhéwé banjur dipingit, ora kena metu‑metu saka gedhongé, yèn ora lagi ndhèrèkaké rama ibuné.

Ya wiwit iku R. Sukmana banjur pisah karo RA. Tien Tis-nowati. Nanging sing pisah mung lairé, batiné padha ora gelem pisah, jiwané tansah sesambungan, awit sakaroné katresnané pancèn murni suci, lan wis kadhung padha ngoyodé, padha seminé, thukul ngrembuyung ing jiwa ragané nonoman saka-roné. Mbok jagaté kiyamat pisan katresnan suci ora bakal mati, tetep isih langgeng urip, kang sawayah‑wayah bakal thukul manèh luwih nggegirisi.

................................................................................................................................

Kunarpa Tan Bisa Kandha

Dening : Suprapta Brata

… Ing sawijining dina, eneng bocah jenenge Pipin. Dheweke nduwe 2 sedulur, jenenge Riris lan manik. Bocah telu kae sakben dinone ora iso akur. Nanging, nek pas bocah telu mau kerengan, ibune mesthi luwih mbela Pipin.

Amarga Pipin kuwi anak kandunge, nanging Riris lan Manik kuwi anak tiri.

Pipin nganakake pesta tanggap warsa cara climen ing omahe. Lagi ramene pesta, ibune menyang semaput. Banjur seda. Banjur Detektip Handaka ditekakake. Dheweke nemokake barang-barang yen sedane ibune Pipin amarga diprejaya. Malah podo ribut amarga melu khawatir. Bar kuwi, Pipin kelingan yen dheweke nduwe sedulur, Riris lan Manik. Detektip Handaka banjur marani boca loro kuwi mau ing ngomahe. Sesok e, pas arep dislidhiki, bocah loro kae malah dolang ing nggone kancane, disetitekake Handaka, sedulur telu Pipin, Riris lan Manik, sajak ora susah ibune seda, malah katon seneng. Saka bukti kuwi mau, Detektip Handaka nyimpulake yen sing mrejayani Bu Sulun kuwi inggih menika anake tiri dewe, Riris lan Manik. Bocah kae mau ngaku, dhwewke mrejayani Bu Sulun amarga ora seneng karo sifate sing mesthi mbela Pipin.

Mbengine, bocah loro kuwi mau dilebokake ing penjara….

Media Pembelajaran Membaca dan Menulis Angka Jawa

Media pembelajaran "Pacelathon Basa Jawa"

SESORAH (PIDATO BERBAHASA JAWA)

Sesorah utawa medhar sabda utawa pidhato mesthi uwis kerep dirungokake. Sesorah padatane (biasa) digunakake ana ing adicara pengajian, upacara-upacara adat, lan adicara liyane. Basa kang digunakake nalika sesorah padatane nggunakake basa rinengga yaiku awujud basa kang endah.

Sesorah iku kanggo ngandharake sawijining pamanggih utawa gagasan ana ing sangarepe wong akeh kanthi cara lisan. Ana ing piwulangan iki arep nyinaoni babagan sesorah, babagan kang ana gayute karo sesorah

Pangerten Sesorah

Sesorah yaiku ngandharake sawijining pamanggihan utawa gagasan ana ing sangarepe wong akeh, anthi cara lisan lan kanthi ancas (tujuan) tinemtu. Dene ancase sesorah kuwi yaiku :

1. Kanggo menehi pengerten/informasi marang wong liya kang ngrungokake sesorah
2. Kanggo menehi panglipur/hiburan marang wong liya kang ngrungoake sesorah
3. Ajak-ajak (persuasive).

Perangan Teks Sesorah

Purwaka Basa (pambuka)

1. Salam pambuka, ana ing perangan pambuka sesorah yaiku ngaturake salam. Tuladha : Assalamu’alaikum wr.wb, Sugeng siyang, sungeng sonten, lsp.
2. Atur pakurmatan, atur pakurmatan kanggo sing ana ing adicara mau, atur pakurmatan miturut saka kedudukan (pangkat) sing paling dhuwur.
3. Atur puji syukur, atur puji syukur kagem Gusti ingkang Maha Agung

Surasa Basa (isi)

Bab kang wigati ingkang badhe diandharake

Wasana Basa (panutup)

1. Dudutan (kesimpulan), kesimpulan saka sesorah sing kalawau diandharake.
2. Pangarep-arep, ukara pepinginan utawa pangajak-ajak kagem wong sing ngrungokake miturut saka isi sesorah sing diandarake mau.
3. Atur panuwun lan atur pangapura, sakdurunge di tutup wong sing sesorah kudu maringi atur panuwun lan atur pangapura kagem sing ngrungokake.
4. Salam panutup

Nalika sesorah kudu nggatekake

1. Surasa.isine nyata kang bisa dinalar lan bener
2. Basa kang digunakake kudu trep karo unggah-ungguh basa
3. Perangan sesorah kudu jangkep
4. Ukara kang digunakake yaiku prasaja, ringkes, lan ora nglantur
5. Anggone ngandharake uga kanthi euntut lan gamblang
6. Menawa wis dadi diteliti maneh supasa ora ana sing salah

Bab-bab wigati nalika sesorah

1. Wicara, nalika ngandharake sesorah pamicara kudu nggatekake vocal, lafal, lan pangucapane kudu cetha. Bisa mbedakake antarane aksara konsonan “ta lan tha”, “da lan dha”. Lan bisa mbedakake suara vokal a,i,u,e,o.
2. Wirama, yaiku intonasi. Nalika ngandharake sesorah , pamicara/ pamedhar sabda uga kudu ngatekake munggah-mudhune lan bater-landhete swara. Lan pamicara kudu bisa nggunakake intonasi kang jumbuh karo papan lan acarane. Bisa uga divariasi supaya kang mirengake ora bosen.
3. Wiraga, iku bab wigati kang kudu digatekake nalika ngandharake sesorah. Pamicara kudu bisa empan papan (numbuhake busana lan swara utawa adicarane). Nalika ana ing acara nganten pamicara kudu nggunakake beskap/jas/batik. Nalika jumeneng (ngadeg) ana ing podium utawa panggung uga kudu nggatekake solah bawa. Jumeneng kanthi jejeg lan becike kanthi ngapurancang.
4. Wirasa, yaiku gegeayutan karo rasa. Nalika sesorah pamicara uawa pamedhar sabda kudu ngrasakake apa sing diandharake. Kudu jumbuh kayata rasa, ekspresi, lan swarane. Menawa apa ing acara kang bungah kudu sumeh, menawa ana ing acara sedihih kayata kesripahan kudu ngandharaje sesorah kanthi trenyuh.

Carane Sesorah

1. Kanthi maca sakutuhe, yaiku kanthi cara maca apa anane sesorah kang wis tinulis, cara iki lumrahe ditindakake dening panggawa Negara. Kejaba isine kudu bisa disesanggan, layange prelu disimpen (diarsipke).
2. Kanthi apalan, yaiku nglantarake sesorah kanthi ngapalake laying sesorah kang tinulis. Sesorah iki lumrahe katindakake dening pawongan kang durung kulina, luwih-luwih kang isih gladhen. Awit isining laying sesorah ora ena kecer, mula wong sing nglantarake kudu bisa ngeneraken pikirane marang isining sesorah lan ora kena lalen,
3. Kanthi pedoman (ekstemporan), yaiku nglantarake sesorah kanthi pepadoon lajering gagasan kang prelu diwedharake. Lajering gagasan cukup ditulis jroning sacuwuan kertas kaya dene “kretu nama”.
4. Kanthi pandom iku, gagasan sawutuhe diler nalika nglantarake sesorah. Cara iki adate katindakake deng wong sing wis kulina lan jembar kawruhe.
5. Kanthi cara dadaken (impromptu)
6. Adate sesorah katindakake wong kang kasraya kanthi dadakan ing sawijing acara

Tuladha Sesorah

Pambuka

Assalammu’alaikum Wr. Wb.

Para bapak/ibu guru ingkang dahat kinurmatan lan Kanca-kanca ingkang kula tresnani. Langkung rumiyin sumangga sesarengan ngujukaken puji syukur wonten ngarsanipun gusti ingkang murbeng dumadi, ingkang sampun paring rahmat lan hidayah, saengga kita saged makempal ing ngriki. Ing dinten punika kula badhe ngaturaken sesorah babagan “Njagi Lingkungan Sekolah”.

Isi

mengertoso yen lingkungan punika papan gesang kagem sedaya titah gesang. Mila saking punika, kita kedhah njagi lestari lingkungan kita supados kita saged gesang kanthi tentrem. Salah satunggalipun cara njagi lestari lingkungan inggih punika karesikan, njagi karesikan lingkungan saged diwiwiti saking perkawis-perkawis ingkang alit. Ananging katinggal awrat sanget dipun lampahi. Umpaminipun mbucal runtah ing panggenanipun. Sak punika kesadaran kagem njagi karesikan ing lingkungan kita minangka murid taksih kirang sanget.

Dipun tingali saking lingkungan sekolah kita ingkang taksih wonten runtah-runtah ingkang sumebar, duka punika runtah plastik daharan lan plastik unjukan utawi kertas. Kamangka panggenan runtah ingkang dipun cawisaken sekolah sampun nyekapi. Ing saben-saben pojok sekolah wonten panggenan runtah. Nanging mboten wonten panggenanipun saking kita kangge mbucal runtah wonten panggenanipun minagka wujud njagi karesikan lingkungan sekolah kita.

Panutup

Kajawi mbucal runtah ing panggenanipun, kita ugi saged nglampahi piket kelas minangka lelaku njagi kareksikan. Mekaten sesorah ingkang saged kula haturaken. Nyuwun pangapunten menawi wonten klenta-klentu nipun atur kula. Saking kawigatosanipun kula ngaturaken matur nuwun.

Wassalammu’alaikum Wr. Wb.

Urutan Upacara Adat Mantu

Mantu yaiku sawijining tradhisi kang ditindakake kulawarga nalika ngomah-omahake putra-putrine kang dianggep wis dhiwasa. Diarani omah-omah sabab dadi cara kanggo nyawijekake anak wadon karo pasangane lan banjur urip dhewe manggon saomah. Manunggaling anak wadon lan lanang kaangkah bisa nemokake kamulyan sejati, lan bisa kanggo sarana antuk putra kang minangka panyambunging urip.

Mantu mujudake upacara adat Jawa kang ditindakake kanggo ngesahake lan byawarakake sawenehing pasangan wong omah-omah (suami lan istri) klamun wis nindakake rabi. Upacara mantu ditindakake sawuse tatacara agama (nikah) wis rampung utawa wis sah.

Miturut acarane mantu bisa diperang dadi loro, yaiku “mantu’’ lan ‘’ngundhuh mantu.” Mantu yaiku pahargyan panganten kang ditindakake ana omahe kulawarga penganten putri. Dene, ngundhuh mantu pahargyan penganten kang ditindakake ana omahe kulawarga penganten kakung kang padatan wektune pitung (7) dina sawuse upacara mantu. Umume upacara mantu ditindakake luwih regeng tinimbang upacara ngundhuh mantu.

Upacara-upacara penganten adat Jawa antarane:

1. Lamaran yaiku upacara kanggo nrima kaluarga calon penganten kakung ing daleme calon penganten putri.Upacara iki dadi tanda yen wongtua utawa kaluarga manten putri setuju yen putrine didadeake garwane calon penganten kakung.
2. Siraman yaiku upacara pralambang kanggo ngresiki jiwa calon penganten. Upacara iki diadani sedina sedurunge ijab kabul lan ditindakake ing daleme calon manten dhewe-dhewe dening wong tuwane.
3. Midodaren asale saka tembung widodari utawa bidadari. Acara iki duwe makna yen wengi sakdurunge acara penganten iku, kabeh para widadari mudhun saka suwarga kanggo aweh pengestu uga kanggo pralambang yen sesuk ing acara utama, penganten putrine bakal ayu kaya widodari. ing acara iki penganten putri ora metu saka kamar wiwit jam 6 sore nganti tengah wengi lan dikancani dening sedulur-sedulur putrine sinambi aweh nasihat.
4. Srah-srahan utawa "asok tukon" yaiku pihak kakung nyerahake uba rampe lan biaya sing bakal kanggo ngleksanakake pahargyan manten.
5. Ijab kabul
6. Upacara panggih dilaksanake sakwise ijab kabul (akad nikah), ing acara iki kembang mayang digawa metu saka omah lan di selehake neng prapatan cedak omah, tujuanne kanggo ngusir roh jahat. Sakwise iku penganten putri ketemu (panggih) karo penganten kakung sak perlu nerusake upacara.
7. Upacara balangan suruh minangka pralambang sih katresnan lan kasetian ing antarane penganten kakung lan putri.
8. Upacara wiji dadi, penganten kakung ngidak endhog pitik nganti pecah, banjur penganten putri ngumbah/ngresiki sikil/ampeyane penganten kakung nganggo banyu kembang. Upacara iki minangka pralambang sawijining kepala keluarga sing tanggung jawab mring keluarga.
9. Pupuk yaiku ibu penganten putri ngusap-usap sirah/mustaka mantu kakung minangka tandha ikhlas nampa dadi perangan kulawarga.
10. Sinduran yaiku lumampah alon-alon kanthi nyampirake kain sindur, minangka tandha pinanganten sak kloron wis tinampa dadi kulawarga.
11. Timbang yaiku pinanganten sak kloron lungguh neng pangkonane bapake penganten putri, minangka perlambang sih katresnane wong tuwa marang anak lan mantu saha besan.
12. Kacar-kucur yaiku wujud dhuwit logam, beras lan ubarampe liyane sing di kucurke ing pangkonane penganten putri minangka perlambang paweh nafkah.
13. Dahar Klimah yaiku penganten sak kloron dahar dulang-dulangan minangka perlambang pinanganten sak kloron arep urip susah lan seneng kanthi bebarengan.
14. Mertui yaiku wong tuwane penganten putri methuk wong tuwane penganten kakung neng ngarep omah lan bebarengan tindak neng acara resepsi.
15. Sungkeman yaiku pinanganten sak kloron sungkem nyuwun pangestu marang wong tuwa.
16. Kenduren / resepsi yaiku puncak acara pengantenan, uga kadang diarani resepsi utawa walimahan. Sejatine kagiatan iki nduwe makna upacara selametan, selamet merga inti acarane yaiku ijab kabul wis rampung diselenggaraake. Ing acara iki, pasangan penganten nampa ucapan selamat saka kanca, kluwarga. uga kabeh sing hadir neng acara iki.