NOVEL BAHASA JAWA

Apa kuwi novel? Apa sampeyan wis tau maca novel? Sakdurunge mangerteni babagan novel, prelu mangerteni babagan kasusastran jawa, amarga novel kuwi kalebu salah siji perangan saka kasusastran. Apa kuwi kasusastran?

1. Pangerten Kasusastran

Kasusastran yaiku saka tembung susastra kang pikantuk wuwuhan ka + an. Tembung susastra saka tembung su + sastra, su tegese endah utawa sae, sastra tegese seratan. Dadi tembung susastra tegese seratan kang endah. Wuwuhan ka + an nggadhahi teges perkara kang ana gegayuhane karo seratan kang endah. Kassusastran iku keperang dadi 4 periode, yaiku :

• Sastra Jawa Kuna : Sastra Jawa kang ana sakdurunge ana pengaruh agama islam.
• Sastra Jawa Pertengahan : Sastra Jawa kang ana nalika jaman kerajaan Majapahit yaiku antarane wiwit abad 13 tekan abad 16. Ing jaman iki wiwit dikenalake geguritan (puisi Jawa) kang nduweni paugeran/pathokan utawi mentrum Jawa kang diarani kisung.
• Sastra Jawa Baru : Sastra Jawa kang ana nalika agama islam mlebu ing tanah jawa, yaiku saka tlatah Demak. Ing jaman iki wiwit dikenalake kasusastran kayata serat, suluk, babad. Lsp.

a.	Serat	Kasusastran Jawa kang bentuke tembang macapat lan ngemu piwulang/pitutur luhur babagan gayute manungsa. Tuladha : Serat Wedhatama, Serat Wulangreh, Serat Centhini,  Serat Nitipraja, lsp.
b.	Suluk	Kasusastrasn Jawa kang ngemu pituduh/piwulang/pitutur luhur babagan gayute manungsa lan Gusti Kang Maha Kuwasa. Tuladha : Suluk Wujil, Suluk Linglung, Suluk Malang Sungsang, lsp.
c.	Babad	Kasusastran Jawa kang ngemu crita sawijining papan utawa wong kang misuwur. Tuladha : Babad Prambanan, Babad Tanah Jawi, Babad Diponegoro, lsp.

• Sastra Jawa Modern : Sastra Jawa kang ana wiwit jaman penjajahan Jawa tekan saiki. Rikala jaman biyen, para tiyang Walanda maringi pangertosan babagan kasusastran barat kayata esai, roman, novel. Fable, legenda, lsp.

1. Esai : Seratan kang nggambarake sawijining pamanggih babagan sawijining perkawis.
2. Roman : Kasusastran kang bentuke gancaran (prosa) kang ngadhahi tema kasmaran
3. Fable : Cerita fiktif kang paragene awujud kewan
4. Legenda : Kasusastran fiktif kang ngemu crita babagan dumadine sawijining papan
5. Novel : Kasusastran fiktif kang misuwur, wujude gancaran (prosa) kang dawa.

Pangerten Novel
Novel yaiku kasusatran kang wujude gancaran (prosa) ingkang dawa, ngemu cerita kahuripan manungsa karo wong liya, lan ngegesake watak saha sipat para lakon. Uga bisa disebut menawa novel kuwi ngemu konflik sing maneka warna (kompleks), perkara sing ora bisa ngrubah nasib, mung nyritakake salah siji kahanan manungsa kang manika warna (kompleks).

Unsur-Unsur Novel
Kanggo mbanggun salah siji cerita, novel nduweni unsur-unsur kang ana sesambungane antara siji lan liyane. Unsur-unsur kang mbangun mau kaperang dadi 2 jenis, yaiku unsur intrinsic lan unsur ekstrinsik.
Unsur Intrinsik Novel

• Tema : gagasan pokok / ide pokok kang dadi undering rembug
• Alur : rerangkening utawa urutaning crita wiwit lekas nganti pungkasan.
• Paraga : wong kang nglakoni ana ing lumakune crita, saka paraga iku bisa ngerteni watak lan gagasane.
• Watak : sikap paraga ana ing njero novel (protagonis lan antagonis)
• Setiing/latar : papan,swasana dumadine crita
• Sudut pandang : posisi pangripta/penulis ing crita
• Amanat : pitutur luhur/ pesen sing arep diwenehke saka penulis kanggo sing maca. Amanat sipate migunani.

Unsur Ektrinsik Novel

• Biografi penulis lan latar belakang penulis
• Kisah ing mburi layar
• Nilai-nilai sing ana ing masyarakat (sosial, ekonomi, agama,lsp.)

Tuladha Pethilan Crita Novel

KUMANDHANGING

KATRESNAN

....................................................................

Ana sawijining nonoman jenengé R. Sukmana umuré 19 taun, murid MULO duwé kanca kenya, jenengé RA. Tien Tisno-wati putri Sala asli, putrané RB. Jayèngsubroto, pènsiyunan Wedana Bayalali. Dalemé ana Kampung Tamtaman, isih da-rahing priyayi luhur turun ningrat. Kenalé R. Sukmana karo RA. Tien Tisnowati wis lawas banget. Mauné kenalé nonoman loro mau ya mung lugu baé. Nanging lawasing lawas, sakaroné banjur padha thukul rasa katresnan. R. Sukmana tresna karo RA. Tien Tisnowati, Tien Tisnowati nimbangi katresnané. Dadi wis jumbuh loro‑loroné padha kadunungan tresna kabèh, ma-lah nganti wis padha prasetya yèn ing tembé buri padha arep urip bebarengan. R. Sukmana bungah banget atiné, duwé pa-cangan RA. Tien Tisnowati mau. Sepisan dhasar isih darahing ngaluhur, rembesing kusuma, turuning wong andara warih. Kapindhoné atèn-atèné becik lembah manah. Kaping teluné kasulistyané RA. Tien Tisnowati tanpa tandhing, pindha golèk kencana. Kaping paté sing baku padha tresnané.

Nanging kahanan kang kaya mengkono mau émané ora bisa langgeng lan kasembadan. Mbokmenawa pancèn wis gi-naris ing alam Loh Ma'ful yèn nonoman loro mau pancèn dudu jodhoné, lan kudu pepisahan jalaran saka drajaté kang ora pa-dha. RA. Tien Tisnowati darahing ngaluhur, R. Sukmana mung wong lumrah, tur anak randha pisan gèk ora duwé. Déné ce-thané mau bareng kapiyarsan déning keng ramané RA. Tien Tisnowati banget dukané lan ora marengaké yèn R. Sukmana ngarah putriné. Malah R. Sukmana nganti diancam, yèn wani-wani mlaku bebarengan, arep dipasrahaké pulisi. Pancèn kanggoné jaman samono, pulisi iku diwedèni banget, padha karo wong yèn weruh memedi. Mula R. Sukmana banjur ora wani ngaton manèh, tansah ngadoh. RA. Tien Tisnowati dhéwé banjur dipingit, ora kena metu‑metu saka gedhongé, yèn ora lagi ndhèrèkaké rama ibuné.

Ya wiwit iku R. Sukmana banjur pisah karo RA. Tien Tis-nowati. Nanging sing pisah mung lairé, batiné padha ora gelem pisah, jiwané tansah sesambungan, awit sakaroné katresnané pancèn murni suci, lan wis kadhung padha ngoyodé, padha seminé, thukul ngrembuyung ing jiwa ragané nonoman saka-roné. Mbok jagaté kiyamat pisan katresnan suci ora bakal mati, tetep isih langgeng urip, kang sawayah‑wayah bakal thukul manèh luwih nggegirisi.

................................................................................................................................

Kunarpa Tan Bisa Kandha

Dening : Suprapta Brata

… Ing sawijining dina, eneng bocah jenenge Pipin. Dheweke nduwe 2 sedulur, jenenge Riris lan manik. Bocah telu kae sakben dinone ora iso akur. Nanging, nek pas bocah telu mau kerengan, ibune mesthi luwih mbela Pipin.

Amarga Pipin kuwi anak kandunge, nanging Riris lan Manik kuwi anak tiri.

Pipin nganakake pesta tanggap warsa cara climen ing omahe. Lagi ramene pesta, ibune menyang semaput. Banjur seda. Banjur Detektip Handaka ditekakake. Dheweke nemokake barang-barang yen sedane ibune Pipin amarga diprejaya. Malah podo ribut amarga melu khawatir. Bar kuwi, Pipin kelingan yen dheweke nduwe sedulur, Riris lan Manik. Detektip Handaka banjur marani boca loro kuwi mau ing ngomahe. Sesok e, pas arep dislidhiki, bocah loro kae malah dolang ing nggone kancane, disetitekake Handaka, sedulur telu Pipin, Riris lan Manik, sajak ora susah ibune seda, malah katon seneng. Saka bukti kuwi mau, Detektip Handaka nyimpulake yen sing mrejayani Bu Sulun kuwi inggih menika anake tiri dewe, Riris lan Manik. Bocah kae mau ngaku, dhwewke mrejayani Bu Sulun amarga ora seneng karo sifate sing mesthi mbela Pipin.

Mbengine, bocah loro kuwi mau dilebokake ing penjara….

Contoh (Tuladha) Naskah Geguritan Populer

Makantar-kantar

Mas Bey Puryono

Biyen aku isih cilik

Durung ngerti ala lan becik

Ngertiku mung seneng, seneng, lan seneng

Negara rusak ora tak sanak

Pranatan remuk aku ora ngrembug

Nanging

Saiki aku kudu ngerti

Apa kang kudu dakpecaki

Apa kang kudu dakdandani

Aku isih mudha kuwat cukat lan trengginas

Saka njero dhadhaku makantar-kantar semangat

Nggugat amrih negaraku kuwat

Abange getihku tandha labuh yektiku

Wani mbelani nglabuhi prajaku

Tembe buri turunku isih nganti-anti

Isih bakal marisi negara iki

Ayo sedulur mudha cancut taliwanda

Jejeg majune negara ing tanganira

Para muda tumaruna gawe jejege negara

Jaya para mudha, jaya nagri kita

Simpanglima

R.M.A Sudiyatmana

Tak kira aku iki ora ngimpi

Mlaku-mlaku ingin pinggiring swarga adi

Angin wengi

Ngliwati sela-selaning Mesjid Baiturrakhman

 Srebet sumilir dolanan klambi

Ing dhadha krasa lega

Mongkog melu duwe gedhong olahraga

Simpang Lima

Samar mubyar rinengga cahya

Muwuhi asrining swasana

Rembulane prawan mesem

Kaanane ayem tentrem

Pak gubernur penggalihe marem, rakyate nora kucem

Becak saktitahe

Apa kang ngaya nyengkut kue

Kedher-kedher mesining motor

Kumeplasing Honda Yamaha

Aku ngerti

Kabeh kuwi

Nanging ora tumanem ing ati

Eling yen urip iki

Ngumbara sawatara

Neng gisiking samodra raya

Mula jiwa ragaku

Aja kakehan punika

Among jumbuhna

Karo gelaring alam ing sanyatane

Iya kana iya kene

Tanpa wangenan

Tanpa pungkasan

Tanpa tembe

Aku Pengin Bali Cilik Maneh

Widiyartono R.

Sok sapa wae mesthi duwe

Mangsa-mangsa endah jroning uripe

Semono uga aku, keparenga crita

Bab mangsa-mangsa endah kala mudha rumaja

Sekolahku ing ndesa

Dolanan kasti lan senam irama

Uga latihan koor bebarengan kanca

Kanggo ngisi acara ing greja

Asmayunah dirigen peng-pengan

Swarane ulem tanpa tandhingan

Mimpin padhuan suara

Ngisi ibadah ing greja

Dina Setu sinebut Hari Kridha

Bocah-bocah nggawa sapu, pacul, lan apa sing ana

Banjur bebarengan ngresiki langgar desa

Bah Kiem An sing duwe toko ing prapatan

Mesthi ajeg ngirim panganan

Banjur dikepung bebarengan

Sabubare ngrampungke gaweyan

Aku uga sering kemah barengan

Ngliwet nganggo panci saka klapa

Ngedegake kemah lan tali-temali Pramuka

Maca Dasa Darma lan Pancasila

Ora tau mikir agamane apa

Ora nggagas dheweke Cina apa Jawa

Wingi pas nekani reuni

Aku ketemu Hajjah Asmayunah

Nganggo jilbab dhuh ayune uleng-ulengan

Biyen Asmayunah mimpin nyanyi ing greja

Nanging tan nate owah iman Islame

Saiki wis hajjah kebak iman takwane

Aku ya ketemu Kwat Siang sing bar pegatan

Saiki meneng-meneng nyedhaki Nurhayati

Sing wis randha merga bojone mati

Uga ana Gunarto, murid paling mrosal kala semana

Saiki dadi ustad nyambi tukang pijet

Aku sakanca ra tau ana sekat agama

Ra tau mikir Arab, Cina, utawa Jawa

Bali saka reuni, aku kaget setengah mati

Ana bocah cilik dijorogake kancane

Tiba krungkeb dleweran getihe

Sing njorogake muni sora

“Kowe karo aku beda agama”

Mrangguli bab iki aku dadi kepingin dadi

Bocah cilik kaya dhek jaman kawuri

Mangsa-mangsa kang kebak sukarena

Kekancan ra nyawang agama

Rukun tanpa mikir aku kuwi Arab, Cina, apa Jawa

Apa maneh kok nganti ngungkit bab pribumi

Lha kowe kuwi cah ngendi?

Bocah-bocah saiki kae sing ngajari sapa?

Mbok menawa kuwi kesalahanku

Kesalahane awake dhewe

Siti Purwati, S.Pd.

Kelangan

Mbok, neng endi aku saiki yen arep playon?

Latar omah wis ora ana

Lapangan wis dadi mall

Mbok, neng endi aku saiki arep penekan?

Wit-wit wis ditegori

Dadi omah cekli lan pabrik

Mbok, neng endi aku saiki arep ciblon?

Kali-kali banyune wis butheg

Kali-kali mili umpluk

Mbok, aku kepengin dolanan motor-motoran

Saka kulit jeruk

Apa isih ana, mbok?

Mbok, aku kepengin

Padhang mbulan dolanan neng latar

Padhange kaya rina

Nanging aku wedi, mbok

Mbulane wis ora padhang

Mbulane ana butane

Butane doyan bandha

Bandhane negara

Kuthaku Owah ing Mangsa

Widiyartono R.

Srengenge isih kumat medhite

Eman nyunarake cahyane

Kepara malah negakake

Mendhung ngendhanu

Mepeti suwiran cahya sunare

Langit lagi wegah dijak bebrayan

Pedhut peteng lelimengan

Katon yen sedhela maneh bakal udan

Angin sumiyut ora kaya padhatan

Nyempalake pang ngebrukake wit-witan

Ing gisik kana prau-prau cinancang

Ora ana kang wani nrajang

Alun kang wis malih ombak

Ora ana sing mangkat misaya iwak

We la kae banyune rob teka

Ngelep omah-omah ing pinggiring segara

Sing manggon sambat wis ora bisa

Kaya mangkene iki kahanan biyasa

Kuthaku wis malih rupa

Saya owahe mangsa

Saya akeh kang antuk sengsara

Muga isih ana pangarep

Supaya ora padha sirep

Ing wektu-wektu ngarep

Sm. 23 Januari 2013

Paman Tani Jawa Purwa

R.M.A. Sudiyatmana

Paman tani jawa purwa

Sawahe ayu bojone amba

Wis suwe anggone cecawis

Iguh pretikel bau suku lan bandha beya

Cepak wiji nggarap lemah gawe kalenan

Galengan gineleng ginantha cetha

Nggalur nggaler nabet ing nala

Dadi kothak-kothakan pepanthanging karya

Sineling lanjaran lunglungan

Sarta palawija sawatara

Rabuk rumesep sumesep ing toya

Kaisep oyod-oyoding dami

Ing pantaraning rina ratri

Banjur dumulur

Nglilir gumadhung ledhung-ledhung

Mecuti mratak meteng sigra tumungkul

Kabeh kuwi kanugrahan

Kang ginelar ing sadhengah pakaryan

Kang binudi kanthi kapitayan lan kasregepan

Paman tani jawa purwa

Sawahe ayu bojone amba