SERAT WEDHATAMA PUPUH PANGKUR

PURWAKANTHI

Purwa tegese wiwitan, Kanthi tegese gandheng. Purwakanthi yaiku ukara kang ing njerone duweni ciri wanda (suku kata) utawa tembung kang meh memper utawa meh padha merga dibaleni, disrempetake, lan diruntutake wanda utawa ukara ngarep karo mburine, saengga duweni estetika kang endah. Lumrahe purwakanthi iku kamot ing tembang utawa karya sastra liyane kayata parikan, unen-unen uga bisa mapan ana ing ukara lumrah.
Jenis Purwakanti
Purwakanthi ana 3 yaiku :

Purwakanthi swara yaiku purwakanthi kang runtut ana ing swarane utawa huruf vokale. 
Tuladha:

• Gemi setiti ngati-ati
• Désa mawa cara, negara mawa tata

Purwakanthi sastra yaiku purwakanthi kang runtut ana ing sastrane utawa tulisan huruf konsonane.
Tuladha;

• Kala kula kelas kalih kula kulak kolang kaling kalih kilo.
• Tata titi tentrem kerta raharja.

Purwakanthi lumaksita utawa basa yaiku purwakanthi kang runtut ana ing tembung pungkasan saka frase utawa ukara sadurunge dibaleni kanggo dadi tembung sepisanan ing frase utawa ukara candhake. Tuladha; 

• Bayem arda, ardané ngrusak busana
• Jarwa pinter, pinteré satriya ing pringgondani

Tuladha Purwakanthi

PITUTUR LUHUR SERAT WEDHATAMA PUPUH PANGKUR

 

Pitutur Luhur asale saka tembung "Pitutur" kang tegese piwulang, piweling utawa tuntunan, lan “Luhur” kang tegese dhuwur, linuwih, unggul lan utama.

Pitutur Luhur Jawa akeh sumimpen ing maneka karya sastra wiwit saka bebasan, saloka, unen-unen, parikan, wangsalan, ila-ila utawa gugon tuhon, crita wayang, tembang lan liyane. Kabeh mau menehi piwulang becik mungguh paugeraning wong urip supaya bisa dadi manungsa kang utama lan duweni bebuden luhur.

Pada 1

Mingkar-mingkuring angkara,
akarana karenan mardi siwi,
sinawung resmining kidung,
sinuba sinukarta,
mrih kretarta pakartining ilmu luhung,
kang tumrap ing tanah Jawa,
agama ageming aji.

Tegese :

Dadi wong tuwa kang duwe niat ndhidhik putra, kudu bisa nyontoni bab kang becik, kalebu nyingkiri bab hawa nepsu angkara murka. Ndhidik putra srana tembung utawa cara kang becik, alus, endah bakal luwih bisa ditampa anak tinimbang nganggo cara utawa tembung kang kasar. Agama dadi pondhasi kang paling bakoh kanggo ndhidhik putra, yaiku klambine wong urip.

Pada 2

Jinejer ing Wedhatama,
mrih tan kemba kembenganing pambudi,
mangka nadyan tuwa pikun,
yen tan mikani rasa,
yekti sepi sepa lir sepah asamun,
samasane pakumpulan,
gonyak-ganyuk nglelingsemi.

Pitutur 2

Sanadyan wis tuwa, nanging yen ora gelem sinau bab olah rasa kayadene sepa sepah ora ana isine. Lumrahe, wong kang ora gelem sinau bab rasa, anane mung rumanga bener lan ora ngerti klirune dhewe, kalebu mung bisa tumindak grusa-grusu gawe isin. Piwulang utama diandharke lumantar Wedhatama supaya ora mlarat ngelmu, tegese supaya sugih ngelmu kudu gelem sinau, lumantar apa wae kalebu saka serat Wedhatama.

Pada 3

Nggugu karsane priyangga,
nora nganggo peparah lamun angling,
lumuh ingaran balilu,
uger guru aleman,
nanging janma ingkang wus waspadeng semu,
sinamun ing samudana,
sesadoning adu manis .

Pitutur 3

Wong iku aja senengane mung nggugu karepe lan benere dhewe, kabeh iku ana paugeran lan pranatan ora angger tanpa petung. Aja seneng mburu kepengin dialem dening liyan, jalaran lumrahe pangalembana ndadekake lali marang samubarang bab. Ciri wong kang duweni ngelmu sejati lumrahe ora ngatonake kapinteran lan kaprigelane.

Pada 4

Si pengung nora nglegewa,
sangsayarda denira cacariwis,
ngandhar-andhar angendukur,
kandhane nora kaprah,
saya elok alangka longkangipun,
si wasis waskitha ngalah,
ngalingi marang sipingging.

Pitutur 4

Wong kang akeh omongan, lumrahe ora ana isine lan uga ora rumangsa kliru, mula dingati-ati marang sakabehing pangucap. Sing diarani waskitha iku luwih ngerti marang samubarang bab, kepara malah akeh ngalah kanggo nutupi klirune liyan.

Pada 5

Mangkono ilmu kang nyata,
sanyatane mung weh reseping ati,
bungah ingaran cubluk,
sukeng tyas yen den ina,
nora kaya si punggung anggung gumunggung,
ugungan sadina dina,
aja mangkono wong urip.

 Pitutur :

Yen duwe ngelmu iku becike digunakake kanthi becik, dimen migunani lan aweh katentremaning ati.
Sinau andhap asor, nglenggana, yen mung diarani bodho utawa diina wong liya, malah didadekna pasinaon kanggo dadi luwih becik. Urip aja mung dingo pamer lan sombong ing sabendinane.

Pada 6

Uripa sapisan rusak,
nora mulur nalare ting saluwir,
kadi ta guwa kang sirung,
sinerang ing maruta,
gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung,
pindha padhane si mudha,
prandene paksa kumaki.

 Pitutur :

Urip kang mung sepisan kudu digunakake kanthi becik, nalar lan pikirane kudu diolah supaya ngasilake tumindak kang becik. Bocah nom-noman saiki akeh kang rumangsa kumaki, kayadene gua peteng kang suwung ora ana isine, nanging sing dipenke mung adu karosan lan kegedhen kuwanen.

Pada 7

Kikisane mung sapala,
palayune ngendelken yayah wibi,
bangkit tur bangsaning luhur,
lah iya ingkang rama,
balik sira sarawungan bae durung,
mring atining tata krama,
nggon-anggon agama suci.

Pitutur

Bocah nom-noman kang ora duwe tujuan urip, lumrahe mung ngendelke drajat, pangkat, kaluhuran sarta banda donya wong tuwane. Srawunga marang wong akeh, supaya ngerti bab tata krama lan paugeraning agama suci.

Pada 8

Socaning jiwangganira,
jer katara lamun pocapan pasthi,
lumuh asor kudu unggul,
sumengah sesongaran,
yen mangkono kena ingaran katungkul,
karem ing reh kaprawiran,
nora enak iku kaki.

 Pitutur

Pangucap iku mujudake watak lan kapribaden manungsa, saka pangucap bisa dimangerteni kepriye sejatine karaktere manungsa. Wong saiki padha ora gelem kalah, mburu bener lan menange dhewe. Bocah nom-noman saiki luwih seneng nengenake kaprawiran utawa adu kanuragan.

Pada 9

Kekerane ngelmu karang,
kakarangan saking bangsaning gaib,
iku boreh paminipun,
tan rumasuk ing jasad,
Amung aneng sajabaning daging kulup,
Yen kapengkok pancabaya,
ubayane mbalenjani.

 Pitutur:

Aja gampang percaya marang barang sing katone becik, nanging jebul amung ana kulit wae, ora nganti tekan njerone. Wong kang seneng ngatonake kabecikan mung ana ing njaba utawa kulit, bisanane ora tekan njero, mula nalika ketemu bebaya lan perkara mesthi mblenjani, nglungani lan ngendhani.

Pada 10

 
Marma ing sabisa-bisa,
babasane muriha tyas basuki,
puruitaa kang patut,
lan traping angganira,
Ana uga angger ugering kaprabun,
abon aboning panembah,
kang kambah ing siang ratri.

Pitutur

Sabisa-bisane tansah ngupayakake duweni ati kang resik. Sinau lan mergurua marang wong kang pas lan uga jumbuh utawa trep karo awakmu. Rina lan wengi tansah sinau dadi wong kang gelem nurut marang paugeran lan pranataning negara.

Pada 11

Iku kaki takokena,
marang para sarjana kang martapi,
mring tapaking tepa tulus,
kawawa nahen hawa,
Wruhanira mungguh sanjataning ngelmu,
tan mesthi neng janma wreda,
tuwin muda sudra kaki.

Pitutur :

Senenga takon marang para sarjana sujana kang padha seneng sinau marang patuladhaning urip kang bener lan pener. Wong kang duweni nggelmu kuwi durung mesthi asale saka wong kang wus tuwa, bisa uga saka wong nom utawa wong kang ora sugih. Mula aja nyepelekake marang wong liya.

Pada 12

Sapantuk wahyuning Allah,
gya dumilah mangulah ngelmu bangkit,
bangkit mikat reh mangukut,
kukutaning Jiwangga,
Yen mangkono kena sinebut wong sepuh,
liring sepuh sepi hawa,
awas roroning ngatunggil.

Pitutur :

Sapa wae bisa antuk wahyuning Gusti, uger tansah gelem ngupaya lan bisa ngolah ngelmu kang ndadekake kasampurnane jiwa raga. Wong sepuh iku Pitutur wong kang wus bisa nggayuh kasampurnane ngelmu, yaiku bisa meper lan ngedohi hawa nepsu, nyawiji antarane dhiri lan Gusti.

Pada 13

Tan samar pamoring Sukma,
sinukma ya winahya ing ngasepi,
sinimpen telenging kalbu,
Pambukaning warana,
tarlen saking liyep layaping ngaluyup,
pindha pesating supena,
sumusuping rasa jati.

Pitutur

Manungsa bisa nyawiji, manunggal klawan Gusti srana lumantar semedi utawa tapa brata (ngibadah) kang tulus saka njero ati. Ngibadah kang tulus marang Gusti bisa nuwuhake rasa ayem tentrem kang sejati ing dhiri.


Pada 14

Sajatine kang mangkono,
wus kakenan nugrahaning Hyang Widi,
bali alaming ngasuwung,
tan karem karamean,
ingkang sipat wisesa winisesa wus,
mulih mula mulanira,
mulane wong anom sami.

 Pitutur :

Satemene wong kang wus kasil nyawiji klawan Gusti lumantar ngibadah iku wus antuk kanugrahaning urip kang sejati. Manungsa aja nganti gelem dikuasani lan dikendhaleni dening hawa nepsu bab kadonyan kang semune nyenengake nanging sejatine bakal ngrekasakake. Manungsa kang tansah eling marang Gusti bakal mangerteni bakale mulih bali marang asale.

TEMBANG MACAPAT

TEMBANG

Tembang ing bahasa jawa krama bisa digunake kanggo menyebut sekar, sak liyane iku uga bisa digunakake kanggo nyebut tembang. Menawa digatekake loro-lorone nduweni watek utawa sifat kang padha, yaiku sifat kang endah utawa ngremenake. Mula saka iku tembang lan kembang nduweni dasanama sing padha yaitu sekar.

Tembang ing bebrayan agung utawa masyarakat asring diartike tembung sing dilagokake. Tembung sing dilagokake nduweni maksud nalika maca cakepan ( teks ) kanthi dilaguake utawa ditembangake.

Padmosoekatja ( 1960:25 ) ngartekake tembang yaiku reriptan utawi dapukaning basa mawa paugeran tartamtu ( gumathok ) kang pamacane ( olehe ngucapake ) nganggo kagunan suwara. Mawardi ( 1992) njlentrehake tembang inggih punika mengku suraos reroncening suwanten ingkang mawi titilaras sarta kinantenan rumpakaning basa sumawana sastra ingkang gumathok. Ana uga sing ngandarake menawa tembang iku reriptan utawa reroncening basa lan sastra kanthi paugeran tartamtu kang pamacane knthi dilaguake nganggo laras slendro lan pelog.

MACAPAT

Macapat asring ditegesi maca papat-papat. Maca papat-papat tegese nalika maca cakepan macapat saben patang suku kata mandeg sedela kanggo njupuk nafas ( ambegan ). Nanging teges maca papat-papat sak benere salah kaprah. Kena ngapa salah kaprah merga ora saben macapat isa dipedot patang suku kata. Amarga menawa macapat kasebat kapeksa kapedot patang suku kata isa ndadekake isi tembang dadi beda. Landesane miturut gagrak surakarta mingangka macapat minangka waosan, mengku werdi lagu winengku sastra ( isi cakepan kudu cetha ). Mula saka iku nalika maca macapat saben patang suku kata mandeg, isa dadekake isi sasatra dadi beda.

Sak liyane macapat ditegesi maca papat-papat, isih ditemokake teges sing memper karo jarwo dhosok. Sak perangan teges kasebut yaiku : manca-pat, maca cepet, maca mat lan sak piturute. Suharjendro ( 1996 : 54 ) milah-milah sarta menehi alesan kena ngapa reriptan isa disebut macapat. Ana pitung alesan tembang isa disebut macapat yaiku :

1. Maca papat-papat kanthi pedhotan patang suku kata.
2. Manca-pat teks tembang macapat nyritakake keblat papat lima pancer.
3. Manca-pat saka panca-arpat ( lima sandhangan atau guru lagu dan pantangan ing aksara jawa ).
4. Maca cepet yaitu nalika maca ora akeh luk, wilet sarta kembangan lagu musikal tartentu, sing luwih diutamakake cethaning cakepan ( teks ).
5. Macakep yaitu maca cakepan atau teks tembang macapat.
6. Maca mat yaitu maca kanthi taliti sartan grasake nalika maca nganggo irama utawa lagu.
7. Maca- pat yaitu maca jenis tembang sing kaping papat : sepisan tembang sa-lagu atau tembang gedhe ( kawi,kekawin ), tembang ro lagu, tembang tri lagu ( sekar tengahan ),maca –pat lagu tembang cilik ( macapat ).

Saka andaran kasebut kang bisa dadi rujukan yaiku andaran sing nomer 7. Macapat kalebu jenis waosan sing kaping papat yaiku tembang cilik. Nalika digatekake kanthi permati tembang sak durunge macapat yaiku tembang maca salagu, maca ro – lagu, maca tri –lagu, mula jenis tembang sing pungkasan sekar cilik uga disebut maca-pat lagu. Maca pat-lagu banjur disingkat dadi macapat.

R.Ng. Ranggawarsita wonten ing buku mardawa lagu ngandaraken , “kasebut tembang macapat amarga, wacan kapisan ngemot sekar ageng utawa tembang gedhe, kapindho uga ngemot tembang gedhe, katelu ngemot tembang tengahan, dene wacan kaping papat ngemot tembang alit utawa tembang macapat. Wacan kasebut yen kasebutake kanthi runtut dadi maca salagu, maca rolagu, maca trilagu, lan maca pat lagu. Dadi maca patlagu kang isine tembang Alit nganti saiki misuwur kanthi aran tembang macapat.

Karsono H Saputra ( 2001 : 2 ) ngandarake bilih mcapat iku reriptan sastra kanthi bentuk puisi kang nggunakake basa jawa anyar, kang kaiket dening guru lagu, guru wilangan, guru gatra sing nduweni titilaras lan mbentuk lagu.

JUMLAH LAN JENIS TEMBANG MACAPAT

Ngenani panemu cacahing tembang macapat maneka werna, nanging akeh kang nyebut bilih jumlah tembang macapat ana 11 jenis. Tembang kasebut yaiku: Mijil, Sinom, Kinanthi, Asmradana, Gambuh, Dhandhanggula, Durma, Pangkur, Maskumambang, Megtruh, lan Pocung. Miturut Mardimin ( 1990 :3 ) jenis tembang macapat ditonton saka ciri-cirine lagu. Nalika digathekake kanthi structural metrum sastra sak benere tembang Gambuh, Megatruh lan Maskumambang dudu kelompok tembang macapat nanging kelompok sekar tengahan. Kena ngapa telung jenis tembang kasebut kalebu ing tembang macapat merga katelune memper karo tembang macapat ( mardimin, 1990 : 4 ).

Amarga structural jenis telung tembang kasebut memper jenis tembang tengahan. Mula saka iku ana panemu kang ngandarake menawa tembang macapat sebenarnya ada 8 jenis. Gagasan kasebut ditemokake ing serat Mardawalagu karya R.M Ng Ranggowarsito dan serat centhini anggitane Ingkang Sunuwun Paku Buwono V. ( Mardimin, 1990 : 3 ). Nanging miturut masyarakat ngenani cacahing tembang macapat Darsono ( 1995 : 14 ) tembang macapat ana sewelas. Saben metrum tembang macapat nduweni guru gatra, guru lagu dan guru wilangan dewe-dewe.

Wonten ing buku macapat jilid I,II,III anggitane Gunawan Srihascaryo bisa diwaca jenis lagu sekar macapat kanthi: jeneng, laras,lan komposisi nada. Jumlah jenis utawa variasi macapat ing buku kasebut :

1. Sekar macapat Mijil ana 27 variasi lagu
2. Sekar macapat Sinom ana 26 variasi lagu
3. Sekar macapat Kinanthi ana 29 variasi lagu
4. Sekar macapat Asmaradana ana 17 variasi lagu
5. Sekar macapat Dhandhanggula ana 29 variasi lagu
6. Sekar macapat Pangkur ana 15 variasi lagu
7. Sekar macapat Durma ana 22 variasi lagu
8. Sekar macapat Pocung ana 28 variasi lagu
9. Sekar macapat Gambuh ana 21 variasi lagu
10. Sekar macapat Megatruh ana 13 variasi lagu
11. Sekar macapat Maskumambang ana 11 variasi lagu

METRUM TEMBANG MACAPAT

No	Jenis tembang		Guru gatra	Guru wilangan	Guru lagu
1.	Mijil		1 II III IV V VI	10 6 10 10 6 6	i o e i i u
2.	Sinom		I II III IV V VI VII VIII IX	8 8 8 8 7 8 7 8 12	a i a i i u a i a
3.	Kinanthi		I II III IV V VI	8 8 8 8 8 8	u i a i a i
4.	Asmaradana		I II III IV V VI VII	8 8 8 8 7 8 8	i a e/o a a u a
5.	Gambuh		I II III IV V	7 10 12 8 8	u u i u o
6.	Dhandhanggula		I II III IV V VI VII VIII IX X	10 10 8 7 9 7 6 8 12 7	i a e u i a u a i u
7.	Durma		I II III IV V VI VII	12 7 6 7 8 5 7	a i a a i a i
8.	Pangkur		I II III IV V VI VII	8 11 8 7 12 8 8	a i u a u a i
9.	Maskumambang		I II III IV	12 6 8 8	i a i a
10.	Megatruh		I II III IV V	12 8 8 8 8	u i u i o
11.	Pocung		I II III IV	12 8 6 12	u a i a